De invloeden van The Godfather zijn in onze huidige maatschappij niet meer weg te denken. “I’ll make him an offer he can’t refuse.” “Leave the gun, take the cannoli.” “In Sicily, women are more dangerous than shotguns.” Stuk voor stuk onvergetelijke scènes, waarvan nog meer persiflages zijn gemaakt dan de mens neuronen heeft om ze te verwerken.
The Godfather is voor mij het schoolvoorbeeld van wat het ideale kunstwerk is, en dat is als volgt: wanneer je het voor de eerste keer ervaart, verandert het je leven. Nog nooit heb je zoiets geweldigs meegemaakt. Nadat je klaar bent met kijken, ga je weer achterover zitten en denkt bij jezelf: “Wow.” Het is echter het teken van een waar kunstwerk, dat wanneer je je dieper in de materie van het kunstwerk graaft, dat je leert dat je nog slechts het topje van de ijsberg hebt gezien, dat er nog een wereld aan fantasme onder de oppervlakte schuilt. Dit gevoel is voor jullie waarschijnlijk wel herkenbaar in de context van het luisteren naar je favoriete muziek: de eerste paar keer dat je een nummer luistert, ben je er helemaal weg van. Het nummer neemt je mee naar een bepaalde plek, een bepaald gevoel. Naarmate je het nummer vaker hoort, raak je meer en meer bekend met hoe het nummer zich ontwikkelt. Het is dan, dat je op een gegeven moment je meer gaat richten op de lyrics en wat ze betekenen. Dan blijkt daar ook nog een heel mooi verhaal achter te zitten en/of een hele krachtige boodschap. Niet alleen de lyrics, maar daarna ook de melodie van de gitaar, en het ritme van de basgitaar en de drums springen er ineens uit. Of misschien hoor je ineens dat er heel subtiel een piano op de achtergrond speelt, of een tweede gitaar. Daarna hoor je dat de gitaar lage noten speelt in de eerste coupletten, wanneer de zanger triest zingt, maar hogere noten speelt wanneer de zanger de hoopvolle verzen in het laatste couplet zingt. Waar het nummer eerst een puur geheel leek, blijkt het juist veel meer te zijn dan dat: een geweldige harmonie van instrumenten, melodieën en ritmen die het geheel verheffen boven de som van z’n delen. Dat besef, dat gevoel, dat magische en fantastische gevoel, dat is wat kunst met je doet. En onder die beschrijving mag The Godfather zonder twijfel een van de grootste genoemd worden, een ware joie de vivre, een ware raison d’être.
We beginnen bij het begin van de film, bij de allereerste scène van de allereerste akte. De scène begint met alle ogen naar Bonnasera, die vertelt over zijn dochter die mishandeld is en waar hij om rechtvaardigheid vraagt aan Vito Corleone. Echter, omdat wij dat nog niet weten aan wie hij het vertelt, vertelt Bonnasera dat ook aan ons. Langzaam neemt de camera afstand en zien we de man naar wie Bonnasera zich richt: Vito Corleone. Instinctief weten wij dat Vito de hoofdpersoon is en direct beleven wij de de rest van de film via zijn perspectief. Dit bekrachtigt het doel van de eerste “akte” van de eerste film: het neerzetten van Vito Corleone als ons referentiekader van wat een godfather moet zijn. Hij zal in de eerste akte dan vooral sterk aanwezig zijn. De eerste akte is daarin vooral een akte van introducties, waar de trouwerij van Connie, de dochter van Vito, de perfecte manier is om te beginnen met de film, om meteen een groot deel van de gang van zaken uit te leggen. De eerste scène is gedomineerd door schaduw en het duiste karakter dat het schaarse lichtgebruik suggereert. Dit staat in groot contrast met het prachtige weer buiten, waar alles licht is, zowel qua lichtvoorziening als qua sfeer. Buiten, op de oppervlakte, is alles ludiek en vrolijk, maar binnenin het huis wordt de molestatie van twee jongens van waarschijnlijk nog geen 20 jaar oud afgesproken. Dit contrast tussen werk en familie is een vaak terugkomend thema in de trilogie. Later in de akte zal bijvoorbeeld ook blijken dat in de familie van Vito er niet over zaken wordt gesproken aan de eettafel. Connie zegt daarin specifiek dat “papa nooit over zaken praat aan de eettafel”, wanneer haar echtgenoot Carlo erover begint. Vito, ons referentiekader van wat een godfather is, is dus sterk voor een scheiding tussen werk en familie. Wat opvallend is, aangezien zijn zonen net zo’n deel zijn van zijn werk als hijzelf. Later zal de film (en ik trouwens ook) dit verhelderen.
We leren uit de eerste scène nog enkele dingen die ik nog niet heb genoemd. Een belangrijke eigenschap van Vito is zijn houding tegenover beloftes en schuld. Wanneer Bonnasera aan Vito vraagt om de dood van de twee jongens die zijn dochter hebben gemolesteerd, is Vito duidelijk over twee punten: Bonnasera vraagt aan Vito een dienst. Dat maakt Bonnasera automatisch ondergeschikt aan Vito in de onderhandeling. Het is daarom logisch, dat Vito respect verwacht van Bonnasera. Als ik van iemand geld wil lenen, stap ik per slot van rekening ook niet naar hem toe met de woorden: “Gast, leen me even wat geld ja?” Als ik dat zou doen, kan ik een antwoord als: “Flikker op, haal maar ergens anders geld vandaan.” verwachten. En terecht. Vito hecht dus veel waarde aan respect in de communicatie tussen personen. Punt twee is dat Vito volgens de wet wellicht een crimineel is, maar desalniettemin in zijn ogen rechtvaardig handelt. Daarom weigert hij ook het originele aanbod van Bonnasera, om de jongens te vermoorden. Dat is niet rechtvaardig, want Bonnasera’s dochter leeft nog. De twee jongens doen lijden zoals zijn dochter dat ook doet, is in de ogen van Vito echter wel rechtvaardig. Dit is het standpunt dat de film inneemt, waar je het vanzelfsprekend mee eens kunt zijn of niet. De reden dat Vito dit standpunt echter inneemt, is ook dezelfde reden dat Vito zichzelf en zijn werk niet ziet als moreel fout. Hoe Vito deze levenshouding heeft aangenomen, wordt besproken in de tweede film en ik laat het dus nog even in het midden.
Wat weten we van Vito’s persoonlijkheid tot op dit punt?
- Hij trekt een duidelijke lijn tussen werk en familie
- Hij vindt zichzelf geen crimineel, omdat hij doet wat voor hemzelf rechtvaardig is
- Hij hecht waarde aan respect en rechtvaardigheid tegenover mensen
Vito zelf maakt al de onderscheiding tussen werk en familie. Het is daardoor aannemelijk dat Vito een scheiding van persoonlijkheid heeft, of beter gezegd dat hij zich anders gedraagt bij z’n familie dan in z’n werk. Het antwoord daarop is zowel ja als nee. Nee, omdat je persoonlijkheid, ondanks z’n verschillende eigenschappen, nog steeds één geheel is. Ik herinner me vaag een film met Tom Hanks als soldaat, waar de frictie tussen z’n rol als vader en z’n rol als soldaat centraal staat. Volgens mij vroeg z’n zoon hem of hij hoofdzakelijk een goede vader wil zijn, of hoofdzakelijk een goede soldaat. Tom Hanks zei daarover: “Ik hoop dat goed zijn in het ene, mij beter maakt in het andere.” Die zin weerspiegelt perfect wat Vito ook bedoelt als hij z’n peetzoon Johnny Fontane en later ook z’n zoon Michael vraagt of ze genoeg tijd spenderen met hun families. Hij zegt daarover: “Someone who doesn’t spend time with his familie, can never be a real man.”, betekende dat een echte man niet een bonk spieren is dat geen emoties toont. Integendeel zelfs.
Dit is een cruciaal moment in de film, omdat dit de eerste keer is dat Vito, ons referentiekader voor wat een godfather is, zich uitspreekt over wat een man moet zijn. Het is dit moment, dat de klik gemaakt wordt tussen Vito als referentiekader voor een godfather en als referentiekader voor een man. Dit is wat de regisseur Francis Coppola bedoelt wanneer hij zegt dat The Godfather niet een simpel maffia-epos is, maar een familiedrama. Het is ook vanuit die invalshoek dat ik de trilogie verder zal analyseren. Vito is typisch Italiaans in z’n standpunt tegenover familie. In Italië is je familie een sterk verbond. Je familie laat je nooit in de steek, kun je altijd vertrouwen. Het is geen toeval dat kinderen in Italië het langst nog thuis blijven wonen in Europa, iets wat je Nederland absoluut niet ziet. Daarom wordt Vito ook bijna onuitgezonderd getoond omringd door familie. Deze houding tegenover familie draagt Vito ook over in z’n werk: de “familie” is een hechte groep die jij beschermt en die jou beschermt. In de tweede film zal op tragische wijze blijken waarom dit niet altijd het geval is, maar die uitleg blijf ik je voorlopig verschuldigd. Een voorbode is echter een fantastische scène waarin Clemenza, een van de capo’s van Vito, een verrader in de familie moet omleggen, Paulie (Paulie had zich namelijk ziek gemeld, zodat Vito later aan het eind van de eerste akte vermoord kan worden). Even voordat Paulie wordt vermoord net buiten New York, heeft Clemenza cannolli gehaald voor thuis. Nadat Clemenza en de moordenaar van Paulie willen vertrekken (met een andere auto), zegt Clemenza: “Leave the gun, take the cannolli”, wat de frictie tussen werk en familie op een mythisch goede wijze verwoord.
Met dat laatste beetje informatie valt de complete boodschap van Vito in de eerste Godfather-film te ontcijferen. Dit is in feite wat Coppola wil zeggen in de eerste akte:
- Ken altijd het verschil tussen werk en familie, tussen zakelijk en persoonlijk.
- Wees daarom sterk en daadkrachtig in je werk, maar blijf rationeel en kalm als het om zaken gaat. Gebruik je hoofd, niet je hart. Wees altijd respectvol en rechtvaardig.
- Wees daarentegen kordaat, liefdevol en vertrouwensvol in je familie. Durf je over te geven aan emoties.
Wijze levenslessen, maar daar houdt de film niet op. Niet voor niets begint de film wanneer Vito al in de avondschemering van zijn leven is. Enerzijds zodat hij ons kan leren wat hij heeft geleerd in zijn leven, maar belangrijker om te kunnen zien wat er gebeurt als we zijn advies niet opvolgen in ons leven. De film doet dit door middel van de zonen van Vito. Zij zijn Vito’s nalatenschap, zijn hoop om voort te zetten wat hij heeft getracht te doen. De vier zoons worden elk behandeld in de film, waarna er één triomfantelijk blijkt. Dit is een belangrijk thema wat de hele trilogie lang wordt uitgebreid en wordt geïntroduceerd in de tweede akte van de eerste film. De eerste akte eindigt met de mislukte aanslag op Vito. Vito wordt doorzeeft met vijf kogels terwijl hij sinaasappels koopt (oranje wordt ook in de rest van de trilogie vaak gebruikt als voorbode van de dood). Zelfs als hij het overleeft, is ‘t duidelijk dat hij niet meer in staat is een familie te leiden. Dit luidt het begin van de tweede akte in, waarin de vier zoons worden getest op hun capaciteit om de opvolger van Vito te zijn.
Als eerste Fredo dan maar. Aan hem wordt in de eerste film vrij weinig aandacht besteed, waarschijnlijk omdat hij ook de meest onwaarschijnlijke kandidaat is. Vanaf het begin af aan voel je het: hij is een beetje maf, hij heeft geen charisma, hij is niet knap, slim of sterk. Volgende, schreeuwt de film. (Fredo zal in de tweede film een grote rol gaan spelen, maar is in deel 1 vrijwel afwezig). Dan Tom Hagen. Tom is een geval apart: hij is Duits-Iers, geadopteerd door Vito. Hij is altijd als een zoon geweest, maar z’n opvolger had hij nooit kunnen worden. Dat is jammer, want hij is duidelijk intelligent genoeg (hij is per slot van rekening de consiglière, de adviseur, van de familie), maar de vraag is of hij daadkrachtig genoeg is, of hij niet te voorzichtig is. Zowel Santino als Michael zeggen hetzelfde tegen en over hem: hij is geen “war time consiglière”, wat inhoudt dat hij niet de daadkracht heeft om een beslissing te maken wanneer alles op het spel staat. In tijden van vrede tussen de verschillende maffiafamilies is hij een goede consiglière, maar in een oorlog of in een koude oorlog is hij niet genoeg een alfa-man om te leiden. Santino is daarin wel misschien het tegenovergestelde van Tom: hij is daadkrachtig, een typische alfaman, maar hij is roekeloos. Hij kan de lijn tussen zakelijk en persoonlijk niet onderscheiden, kan zichzelf niet controleren en gaat teveel uit van z’n impulsen. Dit blijkt voor hem een fatale combinatie: uit woede rijdt hij zonder bewaking naar het huis van Connie (waar ze is mishandeld door Carlo, een valstrik van een rivallerende familie) en wordt vermoord, nee geslacht, bij een tolpoortje. Daarnaast is hij ook nog eens schuldig aan zijn eigen moord, omdat het Santino was die de zoon van de rivalliserende familie heeft laten vermoorden. Een oog voor een oog. Dat Santino ook niet geschikt is in theorie al duidelijk voor zijn moord (Vito is daar later in de film tegen Michael heel duidelijk over), maar hij is wel de minst slechte keuze, omdat Michael eigenlijk ook geen keuze is. Ouders willen hun kinderen altijd geven wat ze zelf nooit hebben gehad. Vito wil dat Michael z’n potentie waarmaakt, die hoger ligt dan het hoofd zijn van een maffiafamilie.
De aanslag op Vito’s leven plaatst Michael echter in een situatie waar hij betrokken raakt met de familiezaken. Zijn potentie als godfather ontwaakt wanneer hij komt met een plan om de opponent van de familie, Solozzo, te vermoorden. Je ziet te transformatie gebeuren, hoe hij in z’n stoel in de beroemde Michael Corleone-houding gaat zitten: onderarmen op de leuningen, rechterbeen over het linkerbeen geplaatst, kin omhoog. Plots zien we een hele andere kant van Michael: intelligent, rationeel, twijfelloos, daadkrachtig, moedig. Niet langer is Michael het kleine broertje, maar de admirabele man die later de titel van godfather zal krijgen. De film heeft z’n keuze gemaakt, de knoop is doorgehakt. De teerling is geworpen, om met Caesar te spreken.
De film bevestigt dit door een stukje cinematografie, net zoals dat in de scène wordt gebruikt om Vito als de hoofdpersoon neer te zetten. Ik heb het over de beroemde scène in het kleine restaurantje Louis, waar Michael met een pistool liggende op het toilet de drugsbaron Solozzo en de corrupte politiekapitein McCluskey vermoordt. Michael heeft het pistool gevonden en keert terug naar de tafel met Solozzo en McCluskey. Solozzo begint te praten, maar wij en Michael luisteren al niet meer naar wat hij zegt. In plaats daarvan horen we de achtergrondruis, de metro en de mensen steeds luidruchtiger worden. De wereld, tezamen met de camera, sluiten in op Michael. Langzaam worden we één met Michael. En dan staat hij op. Al het geluid is ineens weg, alsof het wat er komen gaat afwacht. En dan dat ene schot. In het voorhoofd van Solozzo, daarna twee in McCluskey. Michael loopt weg, laat z’n pistool vallen. De transformatie is voltooid: Michael is vanaf nu ons hoofdpersoon en de rest van de trilogie is zijn verhaal. Dit concludeert de tweede akte.
De derde en laatste akte is de akte waarin alle preparaties worden gemaakt voor Michael om godfather te worden. Dat bedoel ik zowel letterlijk als figuurlijk: letterlijk, in de zin dat de aanslag op Solozzo en McCluskey de Corleone-familie in de positie van het zwarte schaap heeft geplaatst, waardoor de andere vijf families hen liever opgeruimd heeft dan een oorlog tussen de families willen riskeren. Het moet weer rustig worden, zodat Michael risicoloos terug kan keren naar Amerika (hij is na de aanslag ongeveer twee jaar naar Sicilië gegaan om de strijd om New York die hij heeft gestart te mijden). Dit was nodig, volgens Clemenza. “Gets rid of the bad blood.” Andere noodzakelijkheden in het verhaal zijn de dood van Santino en later ook Vito. Santino moest dood om de schuld tussen de Corleone-familie en de Barzini-familie te vereffenen (omdat Santino de zoon van Don Barzini had laten vermoorden) en zo de oorlog te stoppen voordat hij had kunnen beginnen. Vito moest helaas ook dood, simpelweg omdat zijn tijd erop zat. Oud en zwak had hij in principe nog wel wat maanden kunnen leven in het verhaal, maar zijn dood was het laatste puzzelstukje dat nodig was voor de aanwijzing van Michael als Don Corleone. Voor de film om niet met een open einde te eindigen, moeten er nog twee dingen gebeuren: Tessio, een andere capo van Vito’s tijd en die Michael wil laten vermoorden, moet weg, en voor de Corleone-familie om opnieuw de positie als grootste familie in New York te verkrijgen moeten de vijf Don’s van de vijf maffiafamilies ook publiekelijk opgeruimd worden. Deze massamoord wordt treffend gedaan, terwijl Michael in de kerk wordt gedoopt als de peetvader van zijn neef. Er zit natuurlijk een verschil in wat de kerk ziet als een peetvader (Nederlands voor godfather) en wat de term godfather in de maffia inhoudt, maar de immens grote contradictie tussen de twee termen en tussen de gelijktijdige aanwijzing tot godfather maakt deze scène zo geweldig.
We zijn daarbij aangekomen op de laatste scène van de eerste film, waar enkele hints worden gegeven over het verdere verloop van Michael’s leven. Michael’s vrouw Kate speelt daarin een essentiële rol. De scène gaat als volgt: Connie is er min of meer achter dat Michael haar man Carlo heeft laten vermoorden (omdat hij de dood van Santino heeft mogelijk gemaakt), zijn zwager, de man van z’n zus, de vader van z’n peetkind. Kate is erbij wanneer Connie Michael hiervan beschuldigt. Michael schildert Connie af als hysterisch, maar Kate gelooft het niet, en vraagt Michael of het waar is. Michael wil echter niet dat Kate, een vrouw, zich bemoeit met zijn werk, maar voor deze ene keer mag Kate Michael iets vragen over z’n werk. Ze vraagt Michael of hij Carlo heeft laten vermoorden, en Michael liegt glashard tegen z’n eigen vrouw en zegt dat hij dat niet heeft gedaan. Kate omhelst hem, en gaat naar de andere kamer om een drankje te halen (om z’n doping tot peetvader te vieren). Op dat moment komen er enkele maffiafiguren in Michael’s kamer, die Michael’s hand kussen en zo hun leven dediceren aan de nieuwe Don Corleone. Het laatste wat de kijker ziet is Kate, die de harde realiteit door de deuropening ziet, voordat de deur voor haar gesloten wordt en waarop treffend duidelijk wordt gemaakt dat ze Michael officieel kwijt is. Michael zoals zij hem kende is niet meer, alleen Don Corleone is overgebleven. Dit is de meest indrukwekkende manier waarop de deur in de film een afscheiding is tussen man en vrouw, tussen werk en familie.
Dat is het einde van wat zonder twijfel een van de beste films ooit gemaakt kan worden genoemd. Een ware joie de vivre, een ware raison d’être. Ik werd bijna kwaad wanneer ik hoorde dat deze fantastische film bijna het daglicht niet gezien zou hebben, omdat de aandeelhouders dachten dat het niet goed zou verkopen. Maar goed, de film is er uiteindelijk toch gekomen en heeft de wereld zoals wij hem kennen zo veranderd dat we ‘m niet meer zouden herkennen zonder.
En toen moest er een tweede deel komen. Je kunt je Coppola al voorstellen aan z’n bureau met de handen in het haar van frustratie. Want hoe een film als The Godfather te overtreffen? Daar, lieve vriendjes en vriendinnetjes, zal ik spoedig over uitweiden. In de tussentijd hoop ik u zoet te hebben gehouden met deze analyse en hoop dat ik weer uw aandacht heb bij de bespreking van deel 2 en 3 van deze geweldige trilogie.
Ik ben naargeestig, affreus, smakeloos, sneu,
